
Rapportage
Data visualiseren zonder misleiding: regels en CBS-controles
CBS-microdata zijn koppelbaar op persoons-, bedrijfs- en adresniveau.
Data visualiseren zonder misleiding in marketing
CBS-microdata zijn koppelbaar op persoons-, bedrijfs- en adresniveau. Ze zijn beschikbaar voor Nederlandse universiteiten, wetenschappelijke organisaties, planbureaus en onderzoeksinstanties in een aantal andere EU-landen, uitsluitend onder strikte voorwaarden. Privacybescherming en het voorkomen dat personen of bedrijven herleidbaar worden, staan voorop. Wie een grafiek of tabel publiceert, sluit een keten af die bij de bron begint: het beeld is net zo gevoelig als de data eronder.
Voor marketingteams moet een visualisatie duidelijk maken wat een verschil in bereik, conversie of merkvoorkeur betekent. Controleer daarvoor de schaal, de meetperiode, de doelgroep en de berekening achter elk getal. Bij onderzoek met CBS-microdata komt daar een afzonderlijke toets op onthullingsrisico bij: een overtuigende grafiek mag geen personen of bedrijven herkenbaar maken.
Het CBS noemt de CBS-wet (hoofdstuk 5), de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), de Europese Statistische Verordening en de Praktijkcode voor Europese Statistieken als nationale en internationale kaders voor gegevensuitwisseling. Beveiliging beschermt de gegevens, maar maakt een grafiek niet automatisch inhoudelijk eerlijk. Daarvoor moet je ook de berekening, presentatie en interpretatie controleren.
Een visualisatie moet het onderzoeksresultaat overdraagbaar maken, personen en bedrijven beschermen en voorkomen dat uitkomsten zonder context verkeerd worden gelezen. Het CBS beoordeelt onderzoeksresultaten vóór export op onthullingsrisico. Controleer daarnaast zelf of schaal, selectie en toelichting de marketingconclusie dragen: een veilige export is geen bewijs dat een campagne effect heeft gehad.
Toegang tot microdata: wanneer mag je visualiseren?
Toegang tot CBS-microdata begint met een instellingsmachtiging. Het hoofd van de instelling vraagt die aan. Het CBS toetst onder meer of de instelling statistisch of wetenschappelijk onderzoek als hoofdactiviteit heeft en publiceert voor de openbaarheid. Zonder gemachtigde instelling is er geen projectomgeving en dus geen plek voor een visualisatie.
Daarna volgt de projectaanvraag via het CBS-microdataportaal, met het doel van het project, de onderzoeksvragen en de beoogde bestanden. De aanvraag wordt getoetst op onder meer haalbaarheid en AVG-grondslag.
Dan volgt een gesprek met CBS-experts en wordt een kostenoverzicht opgesteld. De kosten hangen onder meer af van het aantal onderzoekers, het aantal verschillende bestanden en de duur van het project. Gebruik dat overzicht bij de projectplanning en leg vast welke analyses en visualisaties nodig zijn, zodat de gewenste uitsplitsingen aansluiten op de onderzoeksvragen en de beschikbare bestanden.
Bij akkoord worden een contract en per onderzoeker een geheimhoudingsverklaring opgesteld. Er wordt een projectomgeving ingericht met toegang tot de benodigde bestanden. Leg binnen het onderzoeksteam vast wie de berekeningen controleert en wie de figuren voorbereidt, zodat de presentatie steeds op dezelfde definities en bewerkingen berust.
Je moet slagen voor de awarenesstoets voordat je met de microdata aan de slag kunt. Eventueel kun je een extern bestand aanleveren dat het CBS koppelbaar maakt met de CBS-microdata. Formuleer voor een marketinganalyse vooraf wat zo'n koppeling moet beantwoorden en welke populatie je wilt vergelijken; de grafieken moeten aansluiten op het doel en de onderzoeksvragen van het project.
Stappenplan voor veilige visualisatie van CBS-microdata
- Instellingsmachtiging aanvragenHoofd instelling vraagt machtiging bij CBS; vereist statistisch of wetenschappelijk onderzoek als hoofdactiviteit.
- Projectaanvraag via microdataportaalAanvraag met doel, onderzoeksvragen en gewenste bestanden; toetsing op haalbaarheid en AVG-grondslag.
- Gesprek met CBS-experts & kostenoverzichtKosten afhankelijk van aantal onderzoekers, bestanden en projectduur; vastleggen van benodigde analyses en visualisaties.
- Contract en geheimhoudingsverklaringContract opgesteld per onderzoeker; projectomgeving ingericht met beveiligde toegang tot data.
- Awarenesstoets afleggenVerplichte toets voordat gebruik van microdata mag beginnen; extern bestand mogelijk koppelbaar met CBS-data.
- Analyse en visualisatie in beveiligde omgevingGebruik van analyseomgeving; geen schermopnamen of printscreens toegestaan; output via exportmap.
- Export via formulier & controleprocedureOutput via exportmap met formulier voor outputcontrole; geen eigen mappen maken; alles vóór 12 uur 's avonds geldt als één output.
- CBS-outputcontrole (max. 3 werkdagen)Controle op onthullingsrisico; start volgende werkdag; kosten volgens Dienstencatalogus.
- Openbare publicatie met bronvermeldingResultaten direct openbaar maken na afloop; deel publicatie met CBS; juiste bronvermelding verplicht.
CBS-export: via de exportmap, zonder schermopnamen
Gegevens mogen alleen via de exportmap buiten de beveiligde omgeving komen. Maak binnen die map geen eigen mappen aan, want dan wordt de output niet overgezet naar de CBS-omgeving. Selecteer vóór het aanbieden welke grafieken, tabellen en toelichtingen nodig zijn en controleer of ze bij elkaar horen. Zo voorkom je dat een losse afbeelding zonder uitleg wordt beoordeeld of later verkeerd wordt gebruikt.
Het is verboden gegevens uit de omgeving over te schrijven, te fotograferen of met de functieknop 'printscreen' buiten de CBS-microdataomgeving te brengen. Dat geldt voor alle informatie, dus ook voor een schermafdruk van een grafiek.
Hetzelfde verbod geldt bij inhoudelijke vragen over de data, bijvoorbeeld over onverwacht lage koppelpercentages of implausibele uitkomsten voor bepaalde groepen: je mag niets van het scherm overschrijven en naar het CBS mailen. Beschrijf een vraag zonder scherminhoud over te nemen. Moeten resultaten de omgeving verlaten om de vraag te verduidelijken, gebruik dan de exportprocedure.
Gebruik bij het aanbieden het formulier voor de outputcontrole. Zonder formulier neemt het CBS de output niet in behandeling. Kleine output kan als output light worden aangeboden; daarvoor zijn de kosten lager. Controleer of je aan de voorwaarden voor output light voldoet en zorg dat de omschrijving van de bestanden aansluit bij wat je daadwerkelijk aanlevert.
De exportmap wordt ieder half uur automatisch overgezet naar de CBS-omgeving en is daarna leeg. Alle output die op dezelfde dag vóór 12 uur 's avonds in de exportmap staat, geldt als één output. Verzamel grafieken, tabellen en toelichtingen daarom samenhangend. Controleer vooraf of titels, bestandsnamen en definities overeenkomen, zodat duidelijk is welke toelichting bij welke figuur hoort.
CBS-outputcontrole: regels en doorlooptijd
Je moet voorkomen dat onthullende gegevens de beveiligde omgeving verlaten. Het CBS controleert daarom alle output op mogelijk onthullingsrisico en brengt daarvoor kosten in rekening volgens de Dienstencatalogus. Houd bij de planning rekening met die controle en met eventuele aanpassingen. Zorgvuldige aanlevering helpt onnodige herstelrondes te voorkomen, maar vervangt de beoordeling door het CBS niet.
Voor een normale output geldt het tarief voor output die binnen een uur te controleren is; voor kleine output die als output light wordt aangeboden, zijn de kosten lager. Kan de output niet binnen een uur worden gecontroleerd of voldoet die niet aan de voorwaarden voor output light, dan vraagt het CBS eerst per mail om een kostenakkoord; je kunt daarmee akkoord gaan of de output intrekken. (cbs.nl)
De CBS-outputcontrole start de volgende werkdag en duurt maximaal 3 werkdagen. Plan die doorlooptijd in je publicatie- of oplevermoment in, zeker als output na een correctie opnieuw moet worden aangeboden.
Tegengehouden output mag eenmalig kosteloos worden aangepast; daarna geldt voor elke volgende aanpassing van dezelfde output het reguliere tarief. Als output niet binnen een uur kan worden gecontroleerd of niet aan de voorwaarden voor output light voldoet, rekent het CBS meer kosten voor de controle en vraagt het eerst per e-mail om een kostenakkoord.
Het CBS onderscheidt typen output. Reguliere output niet conform format is alle output die binnen een uur gecontroleerd kan worden; reguliere output conform format is reguliere output met uitsluitend bestanden uit de lijst van voorkeursformaten. Gebruik voor de exportregels de CBS-instructie ‘Aanbieden output’. Controleer zowel het bestandstype als de inhoud: een voorkeursformaat maakt een onthullende uitsplitsing niet veilig.
Verschil tussen reguliere en output light
- Reguliere outputBinnen een uur te controleren; tarief volgens Dienstencatalogus; kan niet conform format zijn.
- Output lightLager tarief; alleen bestanden uit CBS-voorkeurslijst toegestaan; moet voldoen aan strikte voorwaarden.
Bestandsformaten en aanleverwijze voor visualisaties
Maak onderscheid tussen het bestand waarin je presenteert en het bestand dat je voor controle aanbiedt. Voor een marketingpresentatie kun je de figuren afzonderlijk voorbereiden, met de bijbehorende definities en toelichting. Kies daarbij een formaat uit de CBS-voorkeurslijst, zodat de aanleverwijze aansluit op de controleprocedure en de inhoud ook buiten de presentatiesoftware te beoordelen is.
Controleer het gekozen bestandstype voordat je een reeks grafieken maakt en richt de export vanuit je analyseomgeving daarop in. Bekijk vervolgens het daadwerkelijk geëxporteerde bestand: zijn labels leesbaar, blijft de legenda zichtbaar en staan eenheden en perioden erbij? Controleer ook of de export geen categorieën afsnijdt of kleuren verandert, waardoor de betekenis verschuift ten opzichte van de oorspronkelijke figuur.
Het CBS noemt een lijst met voorkeursformaten. Houd de namen van tabellen, scripts en figuren herkenbaar met elkaar verbonden.
Bereid figuren voor een presentatie als afzonderlijke bestanden voor en lever de benodigde context mee aan. Controleer bij het overnemen in slides opnieuw de schaal, uitsnede, titel en legenda; een correcte export kan door de opmaak alsnog een verkeerde indruk geven. Houd de betekenis van kleuren en categorieën gelijk en laat toelichtingen niet verdwijnen wanneer je een figuur vergroot of bijsnijdt.
Misleiding voorkomen: schaal, context en onthullingsrisico
Loop vóór export de inhoud, presentatie en privacy langs. Kan iemand uit de grafiek een persoon of bedrijf herleiden? Let op kleine aantallen, fijnmazige uitsplitsingen en categorieën waarin een afzonderlijke waarneming het beeld bepaalt. Vraag bij marketingsegmenten bovendien of een uitsplitsing naar bijvoorbeeld regio, leeftijd en bedrijfstak werkelijk nodig is voor de conclusie, of vooral detail toevoegt zonder extra inzicht.
Overweeg categorieën met weinig waarnemingen samen te voegen of weg te laten, maar behandel dat niet als garantie tegen onthulling. Controleer ook of andere tabellen of figuren dezelfde groep alsnog herkenbaar maken. Volg voor de export de CBS-instructie ‘Aanbieden output’ en bied de aangepaste resultaten ter controle aan; het CBS beoordeelt alle output op mogelijk onthullingsrisico.
Ten tweede: toont de grafiek uitkomsten die zonder context verkeerd worden gelezen? Het CBS noemt in zijn exportinstructie expliciet onverwacht lage koppelpercentages en implausibele uitkomsten voor bepaalde groepen als voorbeelden van resultaten waarover je vragen kunt hebben.
Beschrijf bij zulke uitkomsten de definitie, populatie, periode en bewerkingsstappen, zodat de afbeelding niet los van haar betekenis komt te staan. Controleer bij marketingcijfers bijvoorbeeld of je dezelfde doelgroep en meetperiode vergelijkt en of ontbrekende gegevens de vergelijking vertekenen. Laat benodigde resultaten en toelichtingen via de exportprocedure naar buiten gaan; een schermopname of overgeschreven scherminhoud mailen mag niet.
Controleer vervolgens of de grafiek eerlijk is weergegeven. Laat staafdiagrammen bij nul beginnen, gebruik dezelfde schaal bij vergelijkingen, vermijd dubbele assen en 3D-effecten, en vermeld periode, bron en het aantal waarnemingen. Maak een ingekorte as in een lijngrafiek duidelijk zichtbaar. Kies een titel die de waarneming beschrijft, zonder een stijging na een campagne automatisch als gevolg van die campagne te presenteren.
Vermeld bij percentages de grondslag en bij indexcijfers de referentie, zodat duidelijk is waarmee wordt vergeleken. Controleer of veranderingen in absolute aantallen dezelfde conclusie ondersteunen en onderscheid een procentuele verandering van een verschil in procentpunten. Houd bij kanaalvergelijkingen definities en meetperioden gelijk. Herhaal de controles bij gewijzigde data of uitsplitsingen, zowel voor de interpretatie als voor het onthullingsrisico.
Belangrijkste regels en feiten over CBS-microdata
- Toegang via instelling
- Alleen door gemachtigde instellingen (universiteiten, planbureaus, etc.)
- Verboden acties
- Printscreen, foto, overschrijven van schermgegevens verboden
- Outputcontrole duur
- Maximaal 3 werkdagen, start volgende werkdag
- Exportprocedure
- Alles vóór 12 uur 's avonds in exportmap = één output
- Bronvermelding verplicht
- Alle publicaties moeten met CBS worden gedeeld en juiste bronvermelding bevatten
Van controle naar publicatie: openbaar maken en bronvermelding
Na afronding wordt het project gearchiveerd. Resultaten van onderzoek op CBS-microdata moeten direct na afloop van het onderzoek openbaar worden gepubliceerd. Alle publicaties moeten met het CBS worden gedeeld en de juiste bronvermelding bevatten. Neem die verplichtingen mee bij de voorbereiding van een rapport of presentatie, naast de inhoudelijke controle van de figuren.
Plan de openbaarmaking en bronvermelding samen met de doorlooptijd van de outputcontrole. Leg met de projectverantwoordelijke vast welke bronvermelding bij de publicatie hoort en neem publicatiedatum en vindplaats op in de planning. Houd in de toelichting de herkomst van de data, de uitgevoerde bewerkingen en de eigen interpretatie herkenbaar uit elkaar, zodat lezers een marketingconclusie niet verwarren met een brongegeven.
Controles vóór export en publicatie van visualisaties
Bevoegdheid en kader: is de instelling gemachtigd? Is er een goedgekeurde projectaanvraag met doel, onderzoeksvragen en bestanden? Is het contract getekend, is per onderzoeker een geheimhoudingsverklaring opgesteld en is de awarenesstoets gehaald?
Controleer binnen de omgeving dat je geen schermopname, printscreen, foto of overgeschreven scherminhoud gebruikt om gegevens naar buiten te brengen. Dat verbod geldt ook wanneer je een inhoudelijke vraag over onverwachte uitkomsten wilt stellen. Formuleer de vraag zonder gegevens van het scherm over te nemen en gebruik de exportprocedure wanneer resultaten buiten de omgeving moeten worden beoordeeld.
Controleer vóór het aanbieden of de output via de exportmap gaat, zonder daarin eigen mappen aan te maken. Is het formulier voor de outputcontrole aanwezig en sluiten bestanden en toelichtingen op elkaar aan? Alles wat op dezelfde dag vóór 12 uur 's avonds in de exportmap staat, geldt als één output; houd daarmee rekening bij het verzamelen van de resultaten.
Controleer de exportbestanden op leesbaarheid, labels en legenda en volg de CBS-instructies voor het aanbieden van output. Is bij elke marketingvergelijking duidelijk welke doelgroep, periode en definitie gelden? Zijn de schalen vergelijkbaar en hebben percentages en indexcijfers een herkenbare grondslag of referentie? Bekijk de uiteindelijke slide of rapportpagina opnieuw, zodat opmaak en uitsnede de betekenis van de goedgekeurde figuur niet veranderen.
Controle en publicatie: reken op een start van de outputcontrole de volgende werkdag en een maximale duur van 3 werkdagen, plus kosten volgens de Dienstencatalogus. Publiceer resultaten direct na afloop openbaar, deel de publicatie met het CBS en voorzie die van de juiste bronvermelding.
Controles vóór export en publicatie van visualisaties
- Bevoegdheid en kaderInstelling gemachtigd? Goedgekeurde projectaanvraag met doel, onderzoeksvragen en bestanden? Contract getekend? Geheimhoudingsverklaringen opgesteld? Awarenesstoets gehaald?
- Geen schermopname of overgeschreven inhoudGeen printscreen, foto of kopie van schermgegevens buiten de omgeving; vragen zonder scherminhoud stellen.
- Export via exportmap zonder eigen mappenOutput via exportmap; geen eigen mappen aanmaken; formulier voor outputcontrole ingevuld; alles vóór 12 uur 's avonds is één output.
- Leesbaarheid en consistentie van exportbestandenLabels leesbaar? Legenda zichtbaar? Eenheid en periode duidelijk? Geen categorieën afgesneden of kleuren veranderd? Titel, schaal en legenda correct?
- Eerlijke weergave en contextSchaal begint bij nul (staafdiagrammen)? Dezelfde schaal bij vergelijkingen? Geen dubbele assen of 3D-effecten? Periode, bron en aantal waarnemingen vermeld? Indexcijfers met referentie? Percentages met grondslag? Verandering in procentpunten versus procentuele verandering?
- Publicatie en bronvermeldingOpenbaarmaking direct na afloop; publicatie gedeeld met CBS; juiste bronvermelding in rapport of presentatie.



